‘Goldbergvariaties als balsem voor de ziel’

Tekst Josée Gruwel

[Gaanderen] 

De Gaanderense muziekdocent en koordirigent Ben Simmes werd een paar jaar geleden gevraagd om enkele delen uit de Goldbergvariaties van Johann Sebastian Bach te spelen. Hij koos geen delen, maar begon aan het hele werk. In coronatijd kwam dit bijzondere project tot leven.

De vraag kwam van Elske te Lindert, cantor/organist van de Catharinakerk in Doetinchem, met de bedoeling om bij de Andacht in de kerk te spelen. Simmes: “Ik dacht bij Elske’s vraag: de Goldbergvariaties? Weet je hoe krankzinnig moeilijk die zijn?” In 1991 had hij het hele werk, dat zo’n tachtig minuten duurt, in het vliegtuig naar Indonesië voor het eerst beluisterd en acht jaar geleden kreeg hij de bladmuziek.

Ben Simmes. Foto: Harry Pastoor

Klavierübung
Bach schreef de inleidende aria van de Goldbergvariaties in 1721 voor zijn leerling en tweede vrouw Anna Magdalena. De dertig tussenliggende variaties schreef hij twintig jaar later.

‘Door corona word je heel erg op jezelf teruggeworpen. Ik vluchtte in Bach.’

“De beroemde aria, het thema waar het werk mee begint en eindigt, is zo lieflijk en teer van karakter dat je automatisch mee gaat mijmeren. Mensen herkennen de melodie soms van de film The Silence of the Lambs.”

Het is niet voor niets dat de Goldbergvariaties vernoemd zijn naar Goldberg, de huispianist van graaf Von Keyserlingk. De graaf was ziek, was bang voor de dood en leed aan slapeloosheid. Hij creëerde speciaal voor Goldberg een ruimte naast zijn slaapkamer waar de pianist hem ’s nachts in slaap speelde met het werk dat Bach Klavierübung noemde.

Oneindige keuzes
In de herfst van 2018 sloeg Ben Simmes de partituur open en begon aan het meesterwerk dat Bach schreef voor klavecimbel met twee manualen en dat door de uitvoering van de Canadese pianist Glenn Gould in 1955 wereldberoemd werd.

‘Het meest intrigerend vind ik de canons. Hierin is Bach op z’n best.’

Simmes: “Ik begon er gewoon aan en worstelde het hele werk door. Het was een hels karwei om alleen al de vingerzetting uit te zoeken. Er is namelijk niets aangegeven, ook niet over dynamiek, articulatiemogelijkheden, tempo en versieringen. Als speler heb je oneindig veel keuzes. Dat maakt het juist ook aantrekkelijk.”

Dagelijks studeerde Simmes anderhalf jaar lang zo’n twee tot drie uur per dag. “Het eerste jaar vroeg ik me vaak af hoe ik de polyfonie van door elkaar geregen stemmen ooit zou leren, maar gaandeweg kreeg het stuk me te pakken. In het tweede jaar vond ik mijn weg, kreeg ik het steeds meer in de vingers en in mijn geheugen.”

Toen COVID-19 uitbrak en hij zijn koren had voorzien van een reeks ingezongen partituren, kreeg hij een zee van tijd en hield hij zich elke dag vijf tot zes uur bezig met de verslavende variaties. “Door corona word je heel erg op jezelf teruggeworpen. Ik vluchtte in Bach. Toen het zo warm was, zat ik ’s morgens om vijf uur al achter de vleugel.”

Veel variaties lichtvoetig
“Vaak wordt Bach geassocieerd met ernstig en zwaar. Maar in dit werk, kort geschreven voor zijn dood, in de tijd dat al tien van zijn twintig kinderen waren gestorven, hoor je toch vooral een levenslustige en blije Bach. Veel variaties klinken lichtvoetig.”

Het meest intrigerend vindt Simmes de negen canons. “Hierin is Bach op zijn best. De twee zangstemmen lopen net als bij Vader Jacob door elkaar heen en Bach voegt daar dan ook nog eens een prachtige tegenstem aan toe. Alles zingt dan! Je hersenen kunnen feitelijk maar bij één stem zijn, maar door supersnel heen en weer te flitsen kun je het zogenaamde verticale gehoor ontwikkelen en de polyfonie doorgronden.” 

Ben Simmes. Foto: Harry Pastoor

Maar er klinkt ook diepe tragiek, zoals in de Mattheus-variatie, variatie 25. “De muziek ervan doet soms denken aan moderne, atonale muziek uit de twintigste eeuw. Steeds nemen de zanglijnen een andere, onnavolgbare wending, maar je blijft de wanhoop en de eenzaamheid steeds voelen.”

Troost
Toen Simmes’ moeder in de lente drie weken ziek op bed lag en terminaal was, heeft hij dagelijks de complete cyclus voor haar gespeeld. “Toen ze nog helder van geest was, zuchtte ze na elke variatie: ‘Oh Ben, wat is dit mooi.’ Iedere volgende dag werd ze iets stiller en langzaam gleed ze weg.”

De Goldbergvariaties zijn als balsem voor de ziel

Simmes koestert de heel dierbare herinneringen. “De Goldbergvariaties zijn als balsem voor de ziel. Het geeft zo’n troost dat ik ze haar kon geven.” Bach zegt dat zijn variaties zijn bedoeld om het gemoed te verlichten. “Ik ben ervan overtuigd dat dat zo is.”

Nog jaren vooruit

Simmes krijgt geen genoeg van het studeren op de Goldbergvariaties. “Ik zit nu in de luxe positie dat ik er ver mee gevorderd ben en soms een of twee vrienden uit kan nodigen om het werk voor te spelen. Ook daar leer ik elke keer weer van. Ieder half jaar neem ik het ook op en dan hoor je de rijping. Het werk is zo wonderlijk boeiend, je krijgt het in de vingers maar bent er nooit klaar mee, ik kan er nog jaren mee vooruit.”

Fragment van de Goldbergvariaties, gespeeld door Ben Simmes.