Kerken verliezen hun functie

[Loil/Bredevoort/Braamt]

Veel kerken in de Achterhoekverliezen hun functie. In Bredevoort werd de Koppelkerk vijf jaargeleden al omgebouwd tot een multifunctioneel gebouw voor kunst encultuur. Loil en Braamt namen vorig jaar de kerken in hun dorpen overvan het bisdom en geven ieder hun eigen invulling aan het gebouw.

Tekst: Natasja Scheerder Foto’s: Luuk Stam, Ap te Winkel

Z

Zo krijgt de kerk van Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand in Braamt een woonfunctie. Loil kiest voor een culturele invulling, alis er ook ruimte voor feesten en blijft de kerk beschikbaar voor rouwen trouw. “Vorige maand hadden we voor het eerst een uitvaart inonze kerk”, vertelt Tim Wijnholts, bestuurslid van de stichting ’tHart van Loil. “Maar je kunt hier ook ’s morgens trouwen en ’savonds een bruiloftsfeest houden.”

De kerk in Loil kwam in december 2019 in handen van het dorp. Foto: Luuk Stam

Feesttempel
“Het plan om in de toekomst carnaval in de kerk te vieren, lag er al, maar kwam door de brand bij partycentrum Lara in een stroomversnelling”, zegt Wijnholts. “Hiervoor moesten we al de nodige ‘tijdelijke’ aanpassingen aan het gebouw doen. Zo zijn de kerkbanken verwijderd, akoestische panelen en trussen voor de verlichting opgehangen en is er een nooddeur geplaatst. Als de monumentencommissie de aanpassingen goedkeurt, dan worden ze definitief.”

‘Je kunt ’s morgens in de kerk trouwen en er ’s avonds een bruiloftsfeest geven’

Maar er moet meer gebeuren om de Loilse kerk in de toekomst multifunctioneel te maken. Daarbij wil de stichting, waar het kan, zoveel mogelijk oude kerkelijke elementen behouden. “Het idee is om de drie biechthokjes in tact te laten en hier mooie schilderijen op te hangen, zoals de Loilse Nachtwacht, die aan ons is geschonken. De aula blijft behouden en houdt ook zijn functie. Rechts van het altaar komt een gedenkplek met het doopfont en Mariabeeld achter een gietijzeren hekwerk. En van de kerkbanken willen we barretjes maken.”

Verwarming
Om het gebouw te verwarmen worden er onder andere infraroodpanelen geplaatst. Wijnholts: “Op dit moment gebeurt dat met een enorme gaskachel, maar dat is niet te betalen.” De stroom wekt de stichting straks zelf op met zonnepanelen, die op het nieuw te bouwen dorpshuis en de sporthal komen te liggen.

Het dorp nam naast de kerk ook de pastorie en het kerkplein over van de parochie en gemeenschapshuis de Zomp van de gemeente. Het geheel vormt straks ’t Hart van Loil.

Feestelijke aankleding in Loilse kerk. Foto: Luuk Stam

De elektrische straalwarmte van boven is echter niet voldoende voor een aangenaam bezoek aan de kerk bij bijvoorbeeld voorstellingen en concerten. “Voorheen zat iedereen niet voor niets met een jas aan in de kerk. Er moet daarom een betonnen vloer met vloerverwarming worden aangelegd. Ik hoop dat dit alleen op de plek van de kerkbanken nodig is en dat we de granieten vloer kunnen behouden.”

Verder wordt de kerk met een mobiele schuifwand in tweeën gedeeld, zodat bij repetities van de muziek-, toneel- en zangvereniging niet het hele gebouw hoeft te worden verwarmd. “Op die manier is het ook mogelijk om twee ruimtes te verhuren en het gebouw commercieel in te zetten voor bijvoorbeeld congressen en exposities. Aan beide kanten komt daarom een (mobiele) bar. Tenslotte maken we nog een fysieke koppeling met de nieuwbouw, die naast de kerk wordt gerealiseerd. Hier willen we tevens een nieuwe sanitaire voorziening bouwen.”

De stichting ’t Hart van Loil streeft ernaar om het nieuw ingerichte kerkgebouw in december te openen.

Koppelkerk
De stichting Koppelkerk gaf vijf jaar geleden al een nieuwe invulling aan het kerkgebouw in Bredevoort. Zij creëerde hiermee in het pittoreske dorp een centrale plek voor kunst en cultuur met wisselende exposities, concerten, lezingen en een boekencafé.

“Onze doelstelling is om jaarlijks een kwalitatief hoogstaand cultureel programma neer te zetten”, zegt Sylvia Heijnen, die samen met Linda van der Berg de directie vormt.

‘Het eerste jaar was een drama, er kwam geen hond op onze activiteiten af’

Zo brengt de stichting in de voormalige gereformeerde kerk alle kunstvormen samen. Naast exposities en concerten worden er literaire cafés, lezingen en boekenmarkten georganiseerd. Met succes. Want hoewel de stichting een stroeve aanloop kende, trokken de activiteiten in de Koppelkerk vorig jaar liefst 21.000 bezoekers.

In de Koppelkerk in Bredevoort is ook een boekencafé ondergebracht. Foto: Ap te Winkel

“Het eerste jaar was een drama”, weet Heijnen nog. “Er kwam geen hond op onze activiteiten af. Het tweede jaar hadden we al geen rode cijfers meer en werden de mensen steeds enthousiaster over wat we deden, ook vanwege de fijne sfeer. We zijn wekelijks van vrijdag tot en met zondag open. Dan wordt er veel georganiseerd. De overige dagen worden de ruimtes zakelijk verhuurd. Die inkomsten hebben we hard nodig om de kerk exploitabel te maken. De cultuursector bedruipt zichzelf lastig.”

En juist die activiteiten liggen nog wel even stil. Sinds de coronacrisis heeft de Koppelkerk veel programma’s online aangeboden, maar kon het geen bezoek ontvangen. Vrijdag 12 juni opende de kerk weer voor het eerst de deuren voor een expositie. Tot en met 26 juli laten 22 professionele Achterhoekse kunstenaars van het collectief Breekijzer hun werk zien.

Optreden van de band Joy Division Undercover in de Koppelkerk. Foto: Stichting Koppelkerk

Heijnen: “Lezingen, debatten en concerten willen we voorlopig niet houden, ook omdat we het veelal met oudere vrijwilligers moeten doen en ons publiek over het algemeen ook wat ouder is. Omdat ook de zakelijke markt plat ligt, zijn onze inkomsten flink teruggelopen. En dat terwijl we net wat vlees op de botten kregen.”

Particulier eigendom
Zo gaan de kosten voor de stichting, waaronder de huur van het gebouw, gewoon door. Want in tegenstelling tot Loil en Braamt is de kerk in Bredevoort niet in de handen van de stichting Koppelkerk. Het gebouw is eigendom van drie particulieren, die samen een vof vormen. Zij kochten het gebouw toen de gereformeerden en hervormden samen gingen in de Joriskerk en de Koppelkerk afstootten.

De Braamtse kerk krijgt in de toekomst een woonfunctie. Foto: Luuk Stam

Mijn vader is aannemer en één van de eigenaren”, vertelt Heijnen. “Een wens vanuit het dorp was om appartementen in de kerk te realiseren. Mijn vader wilde de kerk juist in tact houden en woningen om de kerk bouwen. Aan de kerk wilden ze een commerciële invulling geven.”

Vanwege de financiële crisis kwam dat destijds echter niet van de grond.  “Plan Z was toen om er kunst en cultuur in onder te brengen. Leegstand was geen optie.” Heijnen werd gevraagd hiervoor een plan te maken en de exploitatie te doen. “Ik had ideeën genoeg, maar zag het niet zitten om dit in de Achterhoek te doen. Ik was niet voor niks naar Leiden vertrokken. Ik heb lang getwijfeld, maar het toch gedaan. Dit was de kans om mijn idealen om te zetten in de praktijk.” Dat doet Heijnen nu vijf jaar, inmiddels met een tweede directeur en 65 vrijwilligers.

‘Met de opbrengst van de zeven appartementen in de kerk financieren we ons dorpshuis’

Wonen in kerk
Ook in Braamt verloor de kerk zijn functie. Hier kwam het gebouw vorig jaar november in handen van de stichting Dorpshuis ‘de Braempt’. Zij koos er juist wel voor om er woningen in onder te brengen. In de kerk komen zeven appartementen. Verder is er nog ruimte voor één vrije bouwkavel. De opbrengsten hiervan komen ten goede aan het dorpshuis.

“Wij kiezen ervoor om het huidige dorpshuis te verbouwen en vergroten”, zegt Harm Peeters namens een stuurgroep, die samen met de verenigingen een dorpsplan heeft ontwikkeld. “Hierin krijgen alle 32 verenigingen en instanties een onderkomen. We willen graag één gebouw voor het hele dorp. Dat wordt de kracht van Braamt. De woningen in de kerk zijn nodig om dit te kunnen financieren.”