[‘s-Heerenberg]

Maria van Nassau werd heen en weer geslingerd tussen de trouw aan haar man, graaf Willem IV van den Bergh, en die aan haar broer, Willem van Oranje. Maria van Nassau, gravin tussen twee vuren is de toepasselijke titel van een expositie die te zien is in Stadsmuseum Bergh.

Tekst: Henk Waninge Foto: Dies Goorman

Bijzondere vrouw, die Maria van Nassau. Sterke persoonlijkheid ook, die haar mannetje stond in een tijd waarin vrouwen doorgaans een bijrol vervulden en van gelijke rechten, laat staan emancipatie en feminisme, geen sprake was.

Zelfs de Spaanse landvoogd Alva, niet bepaald geliefd in de Lage Landen, prees haar moed en houding tijdens de veldtochten van haar man graaf Willem IV van den Bergh, in het oosten van het land. Daar was ze getuige van de wreedheden van de huurlingen van het geuzenleger bij de veroveringen van Doetinchem, Doesburg en Zutphen.

Maar ze had ook een zachte, sociale kant en die kwam tot uiting in brieven waarin ze haar medeleven uitsprak met het lijden van haar familie en dat van de inwoners van ‘s-Heerenberg. En het bleef niet alleen bij mooie woorden, het verhaal gaat dat ze de inwoners van het stadje van geneeskrachtige kruiden voorzag.

Daarnaast, beter gezegd bovenal, was zij spin in het web van het grafelijk gezin. Maria zette maar liefst zestien kinderen op de wereld, het laatste op 43-jarige leeftijd, voedde hen op in een tijd van oorlog en godsdiensttwisten en voerde een druk huishouden, vaak in afwezigheid van haar man.

Genoeg redenen om aandacht te besteden aan deze opmerkelijke vrouw en dat gebeurt via de expositie Maria van Nassau, gravin tussen twee vuren in Stadsmuseum Bergh. “We werden door Huis Bergh gewezen op het feit dat dit jaar diverse activiteiten plaatsvinden om de ‘geboorte van Nederland’, nu 450 jaar geleden, te herdenken. Huis Bergh doet dat via een tentoonstelling over graaf Willem IV van den Bergh in september, wij haken daar nu al op in met deze expositie,” zegt Adri van den Dikkenberg, medewerkster van het museum.

Ten tijde van dit interview is er nog niet veel te zien, maar er is wel een ‘Maria-hoekje’ en daar vertelt Van den Dikkenberg het een en ander over haar leven.

Huwelijk

“De oudste zus van Willem van Oranje leerde Van den Bergh, zeg maar onze Willem, kennen aan het hof van keizer Karel V in Brussel. Die ontmoeting resulteerde in een huwelijk in 1556, vermoedelijk een zakelijke overeenkomst maar we hebben niet de indruk dat het huwelijk ongelukkig was, ze is Willem altijd trouw gebleven. Dan breekt een redelijk gelukkige tijd aan, ze kreeg zeven kinderen, er waren luxueuze feesten op het kasteel, er werd een  kaatsbaan aangelegd en er kwam zelfs een dierentuin met ‘wilde beesten’ op de motte Montferland.”

Maar in 1567 gaat het mis. Haar Willem ondertekent, net als diverse andere edelen, een smeekschrift om protestanten meer vrijheid te gunnen. Dat gebeurt niet, Willem wordt persona non grata en dat leidt tot verbanning van het hof en verbeurdverklaring van zijn kasteel. Het grafelijk gezin vlucht naar Keulen.

Een moeilijke tijd breekt aan, de Tachtigjarige Oorlog begint. Willem zint op wraak en gaat de strijd aan met de Spanjaarden. Maria’s angst over wat er kan gebeuren, blijkt uit haar brieven.  “Ik wil niet dat hij de deur nog uit gaat en gevangen wordt genomen”, schrijft ze na ontvangst van een epistel van haar man waarin hij ‘zijn zeer geliefde vrouw’ meedeelt dat hij net aan een hinderlaag is ontkomen.

Mestkar

Maar Willem gaat natuurlijk door. Maria is zelfs gedwongen haar juwelen te verpanden om de krijgstocht van 1572 te financieren. Die wordt aanvankelijk een succes – het geuzenleger verovert een deel van het oosten van het land – maar eindigt in een smadelijke aftocht op een mestkar. Daarop zit de hoogzwangere, als dienstmeisje verklede Maria, die tijdens de vlucht in een koude, tochtige boerenschuur bevalt van een tweeling waarvan er een bij de geboorte overlijdt. Allemaal heel pijnlijk en vernederend voor de trotse graaf.

Jaren later keert Van den Bergh terug in de Nederlanden. Vanwege zijn verdiensten voor de Staatse zaak hoopt hij stadhouder van Gelderland te worden maar deze post gaat naar zwager Jan van Nassau. Uit onvrede hierover zoekt hij contact met de Spanjaarden. In 1583 komt dat verraad, althans in de ogen van de protestanten, aan het licht en worden hij en zijn vrouw gevangen gezet. Door toedoen van Willem van Oranje komen ze snel vrij maar hij besluit alsnog in Spaanse dienst te treden, net als later drie van zijn zoons. Hij gaat naar zijn kasteel in Ulft waar hij in 1586 overlijdt.

Museum-medewerkster Adri van den Dikkenberg in het ‘Maria-hoekje’, waarin ze het een en ander vertelt over het leven van de gravin.
Foto: Dies Goorman

Neutraliteitspolitiek

Van den Dikkenberg: “Hij laat het beheer van zijn bezittingen na aan zijn vrouw. Dat is opmerkelijk want je zou verwachten dat de keus op een van zijn zoons, die allemaal in krijgsdienst zijn, valt maar kennelijk had hij meer vertrouwen in Maria. Vanaf die tijd tot haar dood voert zij een neutraliteitspolitiek, wat dat betreft zat ze ook tussen twee vuren. Maar die politiek is wel succesvol want de rust keerde terug in het graafschap waarvan de inwoners rooms-katholiek zijn gebleven.

Dat is mede haar verdienste want ze was een pleitbezorgster van godsdienstvrijheid. Zo vond ze Jan van Nassau veel te calvinistisch. De Luthers opgevoede Maria wilde niemand dwingen van geloof te veranderen, protestantisme en katholicisme moesten naast elkaar kunnen bestaan. In kasteel Bergh was zowel een dominee als een pastoor. Ze trok predikanten aan, die een rooms randje hadden.”

Aan het eind van haar leven vindt er nog een grote tragedie plaats. Op het moment dat zij met haar dochters Wilhelmina en Juliana over de brug over de Oude IJssel in Ulft wil gaan, stort die in. De dochters verdrinken, zelf weet ze ternauwernood het vege lijf te redden. Maar ze is hierna, zo blijkt uit een briefwisseling met haar arts, wel geruime tijd ernstig ziek. Ze overlijdt in 1599, 60 jaar oud.

Kennismaking via audiotour

De expositie Maria van Nassau, gravin tussen twee vuren wordt geopend op 1 mei in het Stadsmuseum Bergh. Bezoekers leren Maria kennen via een audiotour, die ook leidt naar het tegenoverliggende Raethuys uit 1531 waar objecten uit haar tijd, zoals servies- en linnengoed en zilverwerk, worden tentoongesteld. Daarnaast is Maria in historische kleding aanwezig in de filmzaal van het museum. Zij leest authentieke brieven voor die meer vertellen over haar karakter en angsten. Verder vinden stadswandelingen plaats onder leiding van een gids waarbij de relatie van Maria met ‘s-Heerenberg wordt belicht. En in de zomervakantie is er een zogenoemde escaperoute waarin via opdrachten codes gekraakt kunnen worden om Maria te helpen de stad te ontvluchten.

Portret van een onbekende man, dat altijd is gebruikt voor graaf Willem van den Bergh. Foto: pr

Niet de echte graaf Willem op afbeelding

Het was al bekend dat er geen afbeelding was van Maria van Nassau (1530-1500). Daar werd abusievelijk altijd de illustratie van een dochter van Willem van Oranje voor gebruikt, die toevallig ook Maria van Nassau (1556-1616) heet. Maar dat de afbeelding van graaf Willem van den Bergh IV (1537-1586) zoals we die kennen, ook niet klopt, is nieuw. Het gaat volgens het Stadsmuseum Bergh hoogstwaarschijnlijk om een andere man, die in een stoere pose is geportretteerd. Wie dat is, is niet bekend. Hoe Willem van den Bergh er echt heeft uitgezien, is zo’n beetje te herleiden uit het portret van de graaf op oude munten, zoals hij die zelf destijds in ‘s-Heerenberg liet slaan.