[Doetinchem] Veel sneller dan hij voor mogelijk had gehouden zijn de weersextremen, waar dijkgraaf Hein Pieper jaren geleden al voor waarschuwde, werkelijkheid geworden. Van langdurige droogte en wateroverlast door stortbuien kijken we al bijna niet meer op. “Ik dacht toen dat we nog een aantal jaren hadden om ons hierop voor te bereiden, dat bleek niet zo te zijn.”

Tekst: Gerard Menting Foto: Melisa Verheijen

Als dijkgraaf heeft Hein Pieper de dagelijkse leiding van het Waterschap Rijn en IJssel, dat voor Achterhoek, Liemers en een stukje Overijssel verantwoordelijk is voor het beheer van water. Heel praktisch betekent dat zorgen voor voldoende water, werken aan schoon water en zorgen voor veilige dijken. Een taak die volop in de belangstelling staat nu na drie jaar met twee extreem droge zomers en een zeer droog voorjaar het grondwaterpeil angstvallig laag blijft.

Impact veel groter

U waarschuwde tien jaar terug al dat er weersextremen met droogte en intense buien aan zaten te komen.

“Dat het zo snel kwam, verbaast me nog steeds. Wij kijken naar scenario’s die het KNMI en de Wageningen Universiteit maken. Die kwamen allemaal uit op 2035 als moment waarop we daarmee te maken zouden krijgen. Daarmee zouden we nog wat tijd hebben om ons erop voor te bereiden. Dat is dus niet zo, we hebben er nu al mee te maken. Over twee jaar moeten er nieuwe modellen klaar zijn, waarin rekening wordt gehouden met regionale verschillen. Want die regionale impact is veel groter dan gedacht.”

Het grootste deel van Oost-Nederland bestaat uit hoge zandgronden. Daar zakt neerslag snel weg en zijn de gevolgen van droge periodes ingrijpender dan elders. De Achterhoek is bijna volledig afhankelijk van het regenwater, legt Pieper uit. ”De grootste les van de afgelopen jaren is dat je weinig aan droogte kan doen in de zomer – het regenwater valt meestal in de winterperiode.”

Natuur aanpassen

In de recente droge jaren zijn de stuwen hoger gezet, extra schotten en stuwen geplaatst en een soort skippybal voor duikers (duikerafsluiter) gratis beschikbaar gesteld voor agrariërs en andere grondeigenaren. Want als het water valt, dan is dit niet alleen in een rivier of beek van het waterschap. Daarom moeten ook andere grondeigenaren zoals natuurorganisaties maatregelen nemen om de droogte het hoofd te bieden.

“Kunnen wij dan vasthouden aan de natuur die we nu hebben, zoals natte natuur, die afhankelijk is van grondwaterstanden”, schetst Pieper het dilemma voor natuurorganisaties. ,,Als we water beter in het gebied willen houden, zijn aanpassingen aan de natuur nodig. Bijvoorbeeld ook naaldbossen vervangen door loofbossen, die minder water verdampen.”

Met het project Klimaat Kloar?! maakten bewoners en waterschap Lichtenvoorde weerbaarder tegen wateroverlast. Foto: Eveline Zuurbier
Met het project Klimaat Kloar?! maakten bewoners en waterschap Lichtenvoorde weerbaarder tegen wateroverlast. Foto: Eveline Zuurbier

Het waterschap is al in gesprek met provincie, gemeenten en natuur- en landbouworganisaties over maatregelen op lange, maar ook voor de korte termijn. Dan gaat het bijvoorbeeld over beschermingszones rond natuurgebieden bij een volgende droogteperiode.

In de haarvaten

In delta Nederland is de strijd tegen het water niet nieuw. We zijn daar eeuwenlang mee bezig geweest en hebben er een reputatie mee verworven. Nu wijzigt het vertrouwde klimaat en is er een nieuwe situatie. Al moet er nog altijd een teveel aan water worden afgevoerd, becijfert Pieper. Op jaarbasis valt er zo’n 850 mm neerslag. Daarvan verdwijnt zo’n 650 à 700 mm water per vierkante meter langs natuurlijke weg (verdamping, infiltratie, door planten en landbouw). Dan blijft nog zo’n 250 mm water per vierkante meter over, die je moet afvoeren.

Kun je die niet vasthouden en laten infiltreren om de grondwaterstand op peil te houden?

“Er is een maximum wat kan infiltreren. Daarna is de grond verzadigd en krijg je drassige bodem en dat wil je niet. Voor wonen, recreatie en landbouw wil je toch het land op. Wat helpt, is het water vasthouden in de haarvaten van ons systeem, de beekjes en sloten. Dan heb je een zo groot mogelijk oppervlak om te infiltreren.”

‘ Als we water beter in het gebied willen houden, zijn aanpassingen aan de natuur nodig.’

Heftige buien en droogte kunnen niet meer afgedaan worden als incident. De overheid stelt nu 100 miljoen euro extra beschikbaar. Is er een omslag en bereidheid om echt aan oplossingen te werken?

“Een omslag?” Pieper kijkt bedenkelijk. “Er is wat meer bewustzijn over wat er aan de hand is, dat wel. Dat geld investeer je met een kraan die open staat. Je moet namelijk iets doen aan de oorzaak: onze leefstijl. Reizen en mode zijn grote boosdoeners. Meer nog dan vlees is kleding de grootste vervuiler. Er is zóveel water nodig voor verwerken van katoen, veel pesticiden ook. Dat hele proces kost nog meer water dan produceren van vlees. Daarna komen bij iedere wasbeurt duizenden deeltjes van de stof in het water terecht, ook steeds vaker microplastics.”

Heel onverstandig

Als het wat warmer wordt, staan de sproeiers in de tuin en zwembadjes op het gazon.

”Rond Pinksteren werd zoveel drinkwater gebruikt dat Vitens de druk moest verlagen: ze raakten aan het eind van hun capaciteit omdat er 60 tot 70 procent meer water werd verbruikt. Als er dan echt een omslag is, waarom gaan we dan allemaal zwembadjes vullen? We zien ook steeds meer mensen een grondwaterpomp plaatsen. Die denken: ‘ach, die paar kuub die ik oppomp, dat is het verschil niet.’ Maar als iedereen dat doet heeft dat effect op het systeem. Ik mis daar gewoon nog bewustzijn. Ik zou ook wel een zwembad in de tuin willen hebben maar ik vind dat heel onverstandig. Je gebruikt dan meer water dan nodig is.”

Aanpassen van onze drinkwaterconsumptie is een lastige boodschap, maar wel noodzakelijk. “Als ik terugga naar mijn jeugd, toen gebruikten we veel minder water. En was het toen zoveel slechter? Durf jezelf beperkingen op te leggen!”

Weet van water

Iedereen kan meehelpen om in te spelen op klimaatveranderingen. Vijf tips van de website Weetvanwater.nl, waar Waterschap Rijn en IJssel handige weetjes verzamelt voor huis, tuin, buurt en bedrijf.
* Een groen dak met beplanting zorgt voor verkoeling in huis en bespaart energie. Het werkt als een spons en voorkomt wateroverlast. Sedum kan op vrijwel elk plat dak, vraagt weinig onderhoud en is licht, dun en goedkoop.
* Gebruik voor schoonmaken geen chloor of bleek. Dat is moeilijk afbreekbaar als het in de natuur terecht komt. Kies voor alternatieven zoals groene zeep of schoonmaakazijn.
* Op hete dagen kan het tot wel tot 10 graden warmer zijn in stad of dorp dan in landelijk gebied. Dat geldt ook voor de tuin. Door minder tegels en meer groen in je tuin wordt je tuin echt koeler.

Zie ook: Pas natuur aan klimaatverandering aan